Ц.Сүхтогоо: Соёолонгийн уяаг илүү тааруулдаг гэж боддог

Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын Алдарт уяач Ц.Сүхтогоо энэ удаагийн “Уяач” булангийн хүндтэй зочдын нэг байлаа. Хүүхэд байхын л хурдан морины нуруун дээр дэрвэж өссөн  Сүхтогоо  уяач “хүмүүс янз бүрийн мэргэжилтэй байдаг даа.  Харин би адуучин мэргэжилтэй хүн дээ” гэсээр бидний яриа эхэлсэн юм.  Сумын наадмын хоёр түрүү, арав гаруй айргийн эзэн тэрээр аймгийн Аварга адуучин, сумын гурван удаагийн аварга малчин болсон хөдөлмөрч нэгэн. Ингээд түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.     
-Сүхтогоо Алдарт энэ жил хаагуур хаагуур наадав даа?
-Би ч сумандаа л нааддаг хүн дээ. Өнгөрсөн хугацаанд сумаасаа хоёр түрүү, арав гаруй айраг хүртсэн байна. Аймагт хаа нэг очиж уралддаг ч одоогоор санасандаа хүрэхгүй л юм. Дундуур л давхиад байна. Гэхдээ  сумаасаа гарч уралдахаар өөрийнхөө барагцааг мэдэх, олон хүмүүстэй танилцах сайн талтай болохоор аль болохоор уралдахсан гэж боддог.
-Хэзээнээс эхлэн морь уяж байна вэ?
-Хөдөөгийн бор жаалууд адууны захад хүн болдог тэр л жишгээр бага нас маань өнгөрсөн.  Олон ч сайхан хурдан буяны нуруун дээр дэрвэж явлаа. Манай  суманд Чойжилжавын цэхэр хонгор азарга гэж нэртэй адуу байлаа. Би шүдлэнд нь унаж, сумынхаа 70 жилийн ойд түрүүлгэж байсан. Шүдлэнгийнхээ хөлсийг хусаад дуусч байхад аман хүзүүний шүдлэн барианы доод талын хамар дээгүүр гарч ирж байлаа шүү дээ. Мөн хурдан амьтан байсан байгаа биз. Мөн нагац ах Сумъяагийнхаа  хурдан морьдыг олон жил унаж уралддаг байлаа. Хожмоо энэ ахтайгаа нэгдлийн адуу  жил хэртэй маллаж байгаад цэрэгт явсан. Цэрэгт очоод хоёр жил адуу малласан. Эндээс халагдаж нутагтаа ирээд сар  амраад адуугаа үргэлжлүүлэн малласаар өдий хүрлээ. Хүмүүс янз бүрийн мэргэжилтэй байдаг шиг би чинь адуучин мэргэжилтэй хүн дээ. Ингээд нэгдэл тарж эхэлсэн 1991 онд маллаж байсан 1400 адуугаа тараагаад хувийн өмчтөн болж байлаа. Нэг хүн 50 толгой малаас хэтрүүлж болохгүй хуультай болохоор олон адуу аваагүй ээ. Нэг хэсэг адуу маань 756  хүрсэн ч 2002 оны шуурганаар талыг нь байхгүй болгочихсон.  Харин одоо өсөөд 500 гаруй боллоо. Адууны буянаар сайхан амьдарч байна.
-Та адууны наймаа их хийж байна уу?
-Насаараа адуу маллаж байгаад зах зээлд шилжсэнээс хойш адуу зардаг болсон. Миний адуунаас Өвөрхангай аймагт 300 гаруй бий. Бүгд л их сайхан хурдалж байна. Мэдээж бас чих тавина. Сонсохнээ таны унаган адуу Өвөрхангайд ноёлж байна л гэдэг юм.Тиймдээ ч Өвөрхангайн “Арвагар хээр” уяачдын холбооноос “морины төлөө оруулж байгаа хувь нэмрийг тань үнэлж байна” гээд биечлэн ирж, талархлаа илэрхийлж байгаад баяртай байна.  Надаас адуу авна гээд долоон ЗИЛ-130 дагаад зургаан жип ирж байсан удаатай юм шүү дээ. Адуу хэмээх хийморилог амьтантай нэр холбогдсоных олон сайхан найз нөхөдтэй болж, буян хишгийг нь хүртэж явна.
-Та адууныхаа цусыг сайжруулахын тулд хаана хаанаас адуу цуглуулж байна вэ?
-Би чинь багын адуунд хорхойтой хүн. Тиймдээ Хэнтий, Дорнодоос  азарга голдуу авсан байдаг юм. Нэгдлийн адуунаас хөгшин азарга хэд хэдийг авсан. Ер нь  нэгдлийн адуутай байхдаа ч цусыг их сайн сэлбэдэг байлаа. Манай аавын дүүгийн нөхөр хамар Сэнгийн хурдан хээр азарганы төлүүд, Сумьяа ахын хурдан адууны үр төл, миний нэгдлээс авч үлдсэн хурдан буянгийн төлүүд нь манай унаган адууны цөмийг бүрдүүлдэг.
-Сумын Алдарт уяач цолыг хэзээ хүртэж байв?
-Одоогоос таван жилийн өмнө сумын Алдарт уяач болж байлаа. Энэ хугацаанд олон сайхан наадамд оролцож, морьдынхоо шандсыг шалгаж явлаа. Анх цэрэгт байхдаа морь уяж, Халх гол сумын наадамд түрүүлгэж байсан маань хамгийн сайхан үе байгаа юм. Цэргээс ирээд явах, явахгүй олон ч морь уясан даа. Одоо эргээд бодохнээ соёолонгийн уяа сойлгыг сайн тааруулаад байх шиг санагддаг. Сумаас авсан арав гаруй айраг түрүүний ихэнхийг соёолон нас эзэлдэг.
-Та бас аймгийн аварга адуучин биз дээ?
-1986 онд аймгийн аварга адуучин болж байлаа. Харин сумын аваргыг гурван удаа авсан. Мөн 2005 онд улсын сайн малчин болсон нь манай Эрдэнэцагаанаас 30 жилийн дараа төрсөн улсын сайн малчин болж таарсан. Үнэхээр сайхан юм шүү.
-Бидний урилгыг хүлээн авч ярилцсанд баярлалаа. Таны уясан болгон чинь хурдан байх болтугай.
-Баярлалаа.

 А. Мөнх