Умангийн хоёр бор морь

1950-иад оны үед Сүхбаатар аймгийн Байшинтын дивизид Архангай аймгаас  Соном гэгч цэргийн албанд татагдан иржээ. Цэргээс халагдаад нутгийн бүсгүйтэй ханилан тэндээ суурьшсан байна. Удалгүй Сономын дүү Уман гэгч сайхан исгэрч, хөөрхөн ноцолдчихдог царайлаг, нуруулаг сэргэлэн залуу ирж ахынхаа хаяаг түшин  амьдрах болж. Эхэндээ ч нэгдлийн мал ахуйд ажилладаг ахынхаа ажилд тусалдаг байснаа төдөлгүй сэргэлэн, гүйлгээ ухаан сайтайг нь хүмүүс магтсаар агентын худалдаа хариуцан ажиллах болжээ. Тэгснээ төдөлгүй нутгийн Цэдэн-Иш өвгөнөөс Хөнхөр өвгөний адууны угшилтай хавчиг бор морийг нь 150 төгрөгөөр, мөн алдуул адуунаас өөр нэг бор морь өөрөө шинжин худалдаж авч. Ингээд Уман хүү зүс ижил хөөрхөн хоёр бор морьтой болж, нөгөө хоёр нь жигүүртэй юм шиг дүүлдэг байж л дээ. Ямар сайндаа л шөнийн 23 цагийн үед сумын улаан буланд зодоон хийчихээд, хоёр бортойгоо мордоод зугатаачихаж. Тэгээд үүрээр сумын төвөөс 100-гаад километрийн зайтай Шийрийн цагаан гэдэг газар нэгдлийн үхэр хариулж байсан ахындаа ирээд хоёр морио бууцан дээр хөрвөөлгөөд хазаарыг нь мулталж байхав.
Ийнхүү сум шиг хурдалдаг Умангийн хоёр борын тухай яриа амнаас ам дамжин яригдах болж. Нэг наадмаар Уманг азарганы хөөгүүлд явуулахаар болж, мань эр ч хоёр бор мориныхоо нэгийг нь унаж, нөгөө нь 80-аад азарга хөөгөөд гарч өгч дээ.
Удаа ч үгүй “азарга ирж байна” гэсэн чимээнээр харвал азарганы хөөгүүлд явсан Уман эргүүлж өгсөн азарганаасаа өмнө хоёр борынхоо амтай нь ноцолдчихсон орж ирсэн гэдэг.
Уман морийг их сайхан эдэлдэг. Унасан морь нь эцэж царай зүс алдана гэж байдаггүй, улам л жавхаажаад сэргэлэн цовоо болж хөнгөрдөг байсан хэмээн нутгийн хөгшчүүд одоо ч гэсэн ярьдаг. Хурд таньдаг, түүнийгээ зөв сайхан эдэлдэг Уман хоёр бортойгоо буруу зүйл бишгүй хийсэн ч, сайн үйлс ч чамлахааргүй олныг бүтээсэн гэдэг. Тэрээр хүлгийн сайнаар олон хүний амь аварч газрын мухарт өвдсөн хүн, төрөх гэж буй эмэгтэйд түргэн дуудахаар хоёр бортойгоо гарч давхиад 40-50 км газрыг 40-50 минутанд  туулан хэл дуулгаад, ирэхдээ түргэний машины өмнө цогьж явдаг байсан аж. Уманг олон удаа цагдаа нар барьж авч явсан ч сэргэлэн зангийнхаа ачаар хэзээний л суллагдчихсан, хоёр борыгоо унаад агентын худалдаагаа хийгээд айл хотлоороо хэсч явдаг. Нэгэн удаа нэгдлийн адуу дутаан ялд унах гэж байсан найздаа туслахаар хоёр бороороо хөөн зэрлэгшсэн зуугуул адуунаас хэдэн ардаг бүдүүн морьдыг тасдаж тулгаж хөөсөөр авчирч өгч, түүнээсээ болон өөрөө ял хүлээж байсан гэдэг.

1957 оны намар Уман ахдаа “дүү нь одоо нутаг буцмаар байна. Миний хоёр морийг шөнө нь аргамжиж хоноод өдөр нь хазаартай нь адуунд нь тавиад байгаарай. Би агентаа хүлээлгэж өгчихөөд ирнэ” гэж хэлээд явжээ. Ах нь хэлсэн ёсоор нь хоёр бор морийг нь өдөр хазаарлаж адуунд нь тавиад шөнө аргамжиж хоноод байж.  Гэтэл Уманг яваад арваад хоносны дараа агентаа тушааж 500 төгрөг дутаад, хэрэгт холбогдчихоод байгаа сураг сонсох нь тэр. Уман шалгуулж бүх хэргээ хүлээчихээд “за би эр хүн байна даа. Мориныхоо эмээлийг авчихаад ирье” гэж гуйгаад хоёр цагдаа дагуулаад гарч. Тэгээд уяан дээр ирмэгц хоёр цагдаагаа тонгорч унагачихаад мордоод зугтаачихаж.  Явсаар харуй бүрий болж байхад гэрийнхээ гадаа ирж ахаасаа “буу хаа байна. Уурга хаана байна “гэж асуугаад буу, уургыг нь аваачиж  өгөхөд “за ах минь би явлаа. Амьд явбал сураг сонсоно биз” гээд адуугаа байгаа газрыг заалган морджээ. Уманг мордов уу, үгүй юу машинтай цагдаа нар ирж адуу байгаа газрыг заалгаад очтол унаж явсан морь нь адууныхаа захад хөрвөөгөөд зогсож байж.
Уман ч нэг бор морио унаж, нөгөөг нь хөтөлчихсөн жаргах наран зүг тоос татуулан давхиж явж. Түүний хойноос машинтай цагдаа нар хөөсөн ч бууны сум тусахаар газар ч ойртож чадахгүй байсаар харанхуй болгоод алдсан гэдэг. Түүнээс хоёр хоногийн дараа Хэрлэн Баян-Улаан хавьд үхэр тууж явсан өвгөнөөс хоёр бор морьтой, уургаа тагнаагаар нь салгаад баглачихсан өндөр бор залуу голын гарам асуусан гэсэн сураг дуулдаж, түүнээс хойш сураг алдарчээ. 
1970-аад оны үед Соном хот ороод ирэхдээ нутгийнхаа итгэлтэй хүмүүст “би дүүтэйгээ уулзсан нэрээ сольчихсон байна лээ. Нутагтаа очоод хоёр бор морио хазаарыг нь мултлаад тавьсан. Очоогүй биз дээ гэж асууж байна лээ” хэмээн ярьсан байдаг. Мөн хожим айлын найран дээр халамцаад “миний дүү сайн мориор нөхөр хийсэн сайн эр явсан хүн шүү. Мэнд л явдаг байгаа даа” хэмээн уйлж суусан гэдэг.
Ийнхүү хүлгийн сайныг таньдаг, хүний сайнтай нөхөрлөдөг Уман хэмээх эрийн тухай манай нутгийнхан домог мэт ам дамжин ярьсаар байдаг юм.

Ж.Цэнд-Очир