Аймгийн Алдарт уяач В.Батмөнх: Би морь бөх хоёрыг хослуулсан хүн

Дэлгэсэн тэрлэг шиг монгол орны маань өнцөг булан бүрт уяа эвлүүлэн хурд ирлэж суугаа уяачдадаа “Тод магнай” ярилцлагын урилга илгээхдээ ямагт таатай байдаг юм. Тэгвэл удаагийн урилгын эзэн Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын уугуул, аймгийн Алдарт уяач, аймгийн арслан  Ванчсүрэнгийн Батмөнх байлаа.
-Эрийн гурван наадмынхаа хоёроор одтой наадаж явжээ?
-Тийм ээ, Монгол эр хүн бүр эрийн гурван наадмынхаа аль нэгээр нааддаг байгаасай гэж би боддог юм. Миний хувьд 21,22-той байхаасаа л морь, бөх хоёрыг хослуулсан хүн дээ. Миний аав моринд их дуртай хүн байсан ч одоо шиг хүссэн нь морь уядаггүй байлаа шүү дээ. Хожмоо хүүгээ морь уяж эхлэхэд цаг сайхан болж морин спорт хөгжинө гэж хэмээн урам өгдөгсөн. Нээрээ ч аавын минь ярьсанчлан хурдан морь хөгжих шатандаа орчихлоо.
-Таны удамд уяач, бөх улс байв уу?
-Бөхийн тухайд аавын дүү сайхан барилддаг хүн байсан гэдэг юм. Гэхдээ би сайн мэдэхгүй. Миний хувьд өөрийнхөө дур сонирхлоор бөхөд орсон. Тухайн үед чөлөөт, жүдогоо ч ялгаж мэдэхгүй хэрнээ бөхөөр л хичээллэхийн “өвчин” байлаа. Тэгээд 1969 онд заан, 1970 онд аймгийн арслан болсон. Харин морь уяхын хувьд 1960 оноос гэхээр тавь гаруй жил болж байна уу даа. Морь уяад 30 жилийн дараа аймгийн Алдарт уяач болсон.  Ер нь тэр үеэс л уяачдыг шагнаж урамшуулдаг болсон шүү дээ. Тэр утгаараа Сэлэнгийнхээ анхны аймгийн Алдартуудын нэг болж байлаа.
-Алдарт хаанахын адуугаар наадаж байна вэ?
-Аав маань адуунд их дуртай хүн байсан гэж ярьсан даа. Тиймдээ ч хүүгээ морь уяхад үнэхээр их баярласан. Бас их дэмжсэн. “Хойд талын Сумьяа бээсийн адуу сайн байна гэнэ. Хүүдээ ганц үрээ авч өгнөө” гээд сайхан үрээ авч өгч байлаа. Би тэр үрээгээрээ азарга тавьж, гарсан төлүүдээр нь үр хүүхдүүд маань үе залгамжлан уяж хурдлуулсаар байна. Тэгэхэд надад хоёр, гурван гүү байлаа. 
- Эндээс анхны айраг түрүү хэзээ авч байв. Бас л сайхан дурсамжуудын нэг байх даа?
-Мэдээж уясан морьдоо мордуулсан наадам бүхэн сайхан. Тэр дундаа айраг түрүү амсана гэдэг бүр ч сайхан шүү дээ. Тухайн үед би галын байгууллагад ажилладаг байлаа. Цэргийн хүн морь уяж болохгүй. Гэсэн ч дуртай юм болохоор яахав,  нууцаар шахуу хүрэн даага уясан юм. Тэр маань хол тасархай түрүүлж, үнэхээр их баярлаж билээ. Тэр бол 1963 он байгаа юм. Өөрөө барилдах гэж нэг чөлөө авна, морь уяна гэж бас чөлөө авна. Цэргийн хүн байж ажил цалгардууллаа гээд банга хүртэж л явлаа.
-Түүнээс хойш хичнээн айраг түрүүтэй болсон байна вэ?
-Аймагтаа олон удаа морь түрүүлгэж айрагдуулж байлаа. Их морь л түрүүлгэж үзээгүй юм байна. Тэрнээс даага шүдлэн гээд бага адуу олон оруулсан. 1969 онд өөрөө барилдаж заан болчихоод хүрэн морио айрагдуулж байлаа. Бас л сайхан он жилүүд байж дээ. 1975 онд хоёр үрээ дараагаар ирж байлаа. Эрдэнэтэд болсон анхны бага хурдад Сэлэнгэ аймагтаа тав түрүүлсэн бор даагаа дөрөвлүүлж явлаа. Адууны эмнэлгийн Бадарч гэж дүүгээсээ авсан шарга гүүний төл байгаа юм. Сэлэнгийн  бага сага наадмуудад олон түрүүлсэн. Бас аймагтаа түрүүлж, Алтанбулагийн ойгоор түрүү магнай болж байлаа. Манай нутгийнхан бол Батмөнх гуайн бор гээд андахгүй л дээ. Дараа нь бас нэг сайхан халтар морь байлаа. Хавчиг насандаа аман хүзүүдэж байсан халтар морь олон ч удаа намайг баярлуулсан буянтай амьтан байгаа юм. Ингэж өөрийн морийг уяхаас гадна хүний морьдыг ч уяж өгдөг байлаа. Сүхбаатарын жолооч Болдоогийн соёолон үрээг уяж Сүхбаатар аймгийн наадамд түрүүлгэж явлаа.
- Хамгийн холдоо хаана наадаж байв?
-Дархан, Бүрэн, Алтанбулагаар олон ч удаа очиж наадсан. Хоёр, гурван ч үрээ Алтанбулагт түрүүлгэж айрагдуулж байлаа. Гэхдээ улсын наадамд явж байсангүй. Манайхнаас улсад Зүүнбүрэнгийн Баяраа хар даагаа түрүүлгэж байлаа. Бас “Зүүнбүрэн” САА-н Билгээ гэж хуурай дүү маань даага гуравлуулж явлаа. Тэр тоолонд өөрийн морь түрүүлсэн юм шиг л сэтгэл догдлон баяр хөөр болдог байж билээ. Одоо ч ялгаагүй дээ. Ач гуч нарынхаа уясан морьдыг хурдлахыг хараад баярлаж л сууна.
 -Бидний яриа энд хүрээд өндөрлөж байна. Та эрүүл энх, урт удаан наслаарай.
-Баярлалаа. Та бүхний ажил хөдөлмөрт амжилт хүсье.

А.Мөнх