Адууны галбир

Адууны галбирын тухай сургааль эрт дээр цагт биеэ даасан шинжлэх ухаан болон үүссэн юм. XVIII зууны үед гарсан галбирын тухай олон бүтээл дотор галбирыг механик ойлголтын үүднээс авч үзэж байлаа. Нэгэн цагт хамгийн их алдаршсан бөгөөд ажил бүтээх чадлаар хамгийн сайн адуу бол араб адуу байв. Тиймээс ч тэр үед адууны идеал болж байсан араб адууны биеийн хэсгүүдийн хэмжээг авч  тэр олон хэмжээг хооронд нь харьцуулаад бусад үүлдрийн адууны бие мөн тийм байх ёстой гэж үзэж байлаа. Тийнхүү галбирын тодорхой хэсгүүдийн харьцааг гаргахдаа толгойн олон хэмжээн дундаас хамгийн бага өөрчлөгддөг хэмжээтэй харьцуулж байсан багаад жишээ нь Буржель гэгч эрдэмтнийхээр сайн адууны өсөлт /өндөр/ нь толгойны уртыг 2,5-аар үржүүлсэнтэй тэнцэх, мөрний урт толгойны урттай тэнцүү байх ажээ. Эдгээр эрдэмтэн ажил бүтээх чадлаараа ялгаатай олон адуу адилхан галбиртай байж чадахгүй гэдгийг анхаараагүй учраас тэдгээрийн онол буруу дүгнэлт гаргажээ.
Хүнд ачааны адуу ба цэвэр цусны уналгын адууны бүтээх ажлын шинж байдал эрс ялгаатай байдаг учир тэр хоёрыг галбирын хэсгүүдийн харьцаа ижил байх ёстой гэж үзэх бололцоо байхгүй.
Галбирын тухай сургаал байх шаардлагатай юм гэдэгт хэдэн удаа эргэлзсэн явдал бий. Тэгэхдээ адууны гадаад дүрс байдлаар нь адууны ажил бүтээх чадлыг тодорхойлж болох уу гэдэг асуудал гарч байлаа.  Оросын эрдэмтэн зоотехникч П.Н.Кулешов, М.И. Придорогин, Е.А.Богданов, Е.Ф.Лискун нар амьтны галбирыг судлах явдалд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан бөгөөд тэд амьтны галбирын тухай сургаалийг боловсруулж бие махбодийн хэлбэр, гүйцэтгэх үйл хоёрын хоорондын харилцан холбоог тогтоож өгсөн юм. Адууны төрх галбир зөв байх явдал нь уул адуу ажлын чадвар сайтай байх бололцоотойг харуулж өгнө.
Малын олон үүлдэр тус бүр дээр явуулж байгаа үржлийн ажилд галбирыг дутуу үнэлж байсан явдал маш муу үр дүнд хүргэсэн гашуун туршлага бий. Жишээ нь цэвэр цусны уналгын үүлдрийн адууг дан ганц хурдаар нь тохируулан сонгож байсны улмаас энэ адуу нэлээд хэдэн талын өө сэвтэй болсон бөгөөд үүнд татуу өвдөгтэй, цус алдах хандлагатай, агсам хөөрүү зан ааштай, үржил муутай болно. Бельгийн хүнд ачааны үүлдрийн адууг биеийн нь зөвхөн бядлаг байдлаар шилэн сонгож байсны улмаас хөөхөр хөвсгөр бие цогцостой, удаан явдалтай болсон ба тэр адууны амьсгал давхцах явдал олон тохиолддог. Ийм өө сэв бол адууны бие махбодийн байдал болон галбирыг анхаарахгүй, зөвхөн ажил бүтээх чадлаар нь өрөөсгөл талтайгаар тохируулан сонгож байсны уршиг юм. Оросуудын үржлийн ажлыг явуулахдаа адууны галбирыг их анхаардаг байж. Бага биетэй адуу бас л цөөнгүй бөгөөд тэдгээрийн ажлын чадварыг нэмэгдүүлэн биеийг нь томруулж сайжруулах ажлыг хийхээс өөр аргагүй байж. Иймийн тулд орловын ба оросын хатирч цэвэр цусны уналгын үүлдэр, Дон үүлдэр  зэрэг сайжруулагч олон үүлдэр байгаа юм. Урьд өмнө нь орловын хатирч адууны дан ганц хурдыг ихэд сонирхож байсан нь маш муу үр дүнд хүргэсэн бөгөөд үүнд тэр адууны бие жижигрэн галбирын элдэв өө сэв болон гэм согог олшрох болсон удаа бий.

А.Дөл