Дайчин засгийн адуу

Сэцэн ханы морьд дархан түрүүлэхээ больж, аман хүзүү нь элбэгшиж ирсэн үеэс буюу 1838 оноос тэдний зүүн хойд залгаа хошууны ноён Дайчин засаг Дашдондовын морьд Даншгийн наадамд хүч түрэн орж ирсэн нь цуваанаас харагддаг. Энэ нь одоогийн Хэнтий аймгийн Батноров сумын нутаг  юм. 1824 он орчмын цуваанаас харахад Дайчин засаг Гонгоржавын морьд нэлээд доохнуур давхисан байдаг бол 1832 оны сүүлийн Даншгийн их морины цуваанд түүний засаг залгамжилсан хүү Дашдондовын бор морь айргийн дөрөвт тэмдэглэгдсэн байдаг. Тиймээс Засаг ноён Дашдондов Сэцэн ханы гол хошууны адуунаас өөрийн сүргийг хүчтэй сэлбэж чадсанаар адууных нь хурд хэдхэн жилийн дотор сайжирчээ гэх дүгнэлтийг хийж болохоор байгаа юм.
Гэвч Дайчин засгийн морьд даншгийн наадамд Хан адуу шиг илт давамгайлж чадаагүй ч 1838-1866 оны хооронд дөрвөн түрүү, 20 айраг хүртжээ. Өөрөөр хэлбэл нэг наадмаас дээд тал нь хоёр түрүү, нэг айраг, эсвэл таван айраг л авч байсан нь цуваанаас харагддаг.
Энд нэгэн зүйлийг тэмдэглэхэд “Хан адуу”-ны хурд завсарласан 1841-1862 онуудад Дайчин засгийн морьд ид хурдалж байснаас 1860-аад оны сүүлээс  буурч харин Хан адуу дахин гарч ирэх төлөв үзэгддэг. Энэ нь уул хоёр угшлын адуу харилцан бие биендээ нөлөөтэй шүтэлцээтэй байсныг гэрчилж буй бөгөөд “Хан адуу”-наас Дайчин засгийн адуу салбарласны бас нэгэн баталгаа болдог. Үүний зэрэгцээ зүсийг нь авч үзэхэд бас сонин зүйл ажиглагддаг. “Хан адуу”-ны ид хурдалж байх үеийн (1827-1841) эхний аравт давхисан морьдын 67,4 хувь нь саарал, цагаан, улаан, борлог зэрэг бүгээн зүстэй байхад Дайчин засгийн адууны ид хурдалж байсан үеийн (1838-1862) эхний аравт давхисан морьдын мөн 66,6 хувь нь бүгээн зүстэй байгаа юм. Энэ нь “Хан адуу”-наас Дайчин засгийн адуу салбарласан гэсэн санааг бататгах нэгэн үндэслэл билээ.
Дайчин засгийн адууны өөр нэг онцлог нь нэг жилийн наадмаас асар олон айраг, түрүү авч байгаагүй атлаа харьцангуй олон жил тогтвортой хурдалсанд оршино. Харин “Хан адуу”-ны тогтвортой хурдалсан хугацаа нь жарны нэг мөчлөг гаруйхан (14) байсан бол Дайчин засгийн адууны ийм хугацаа нь нэгэн жарны хоёр мөчлөг гаруй (28) болж байна.