Хошой мэргэн Д.Нямсүрэн: Мухардаан удмын харваач гэдгээрээ бахархдаг

-Таныг удам дамжсан харваач гэдэг юм билээ. Хэдийнээс эхэлж харваж эхэлсэн бэ?
-Аав өвөө хоёроос маань эхлээд манайханд харвадаггүй хүн ховор. Би ч гэсэн тэднийгээ дагаад яалт ч үгүй энэ спортонд хөл тавьж, удам залгасан харваач болсон. Манай хүүхдүүд ч харвадаг . Бидний хувьд сур харвана гэдэг бахархал минь болсон. Бага байхын л аавыгаа дагаж харваж, тавдугаар ангид байхдаа анх аавынхаа хийсэн нумаар тэмцээнд орсноо ер мартдаггүй. Хожим 1979 онд оюутан болсноосоо хойш албан ёсоор харваж эхэлсэн. Ер нь манай удамд улсын мэргэн цолтой зургаа, спортын мастер 20-иод хүн бий. Миний хоёр хүү спортын мастер, миний охин уржнан жил улсад түрүүлж байсан. Манайхныг нутгийнхан маань Мухардаантан гэж нэрлэдэг. Мухардаан гэдэг нь хөгшин аавыг маань хүндэтгэж нэрлэсэн нэр. Уг нь жинхэнэ нэрийг нь Цэвээндорж гэдэг л дээ.
-Аав шигээ нум урладаг уу. 30 гаруй жил аавынхаа хийсэн нумаар харвасан байх даа?
-Цэрэг, оюутан болж амжихгүй явсаар аавын ур дүйнээс эзэмшиж чадаагүйдээ одоо хэр нь харамсаж явдаг. Өнөөдрийг хүртэл 30-аад жил харваж байгаа юм уу даа. Аавынхаа ямааны эврээр хийсэн удам дамжсан нумаар анх удаа харваж байлаа. Өнгөрөгч жилүүдэд дөрвөн нум элээх шив дээ. Анхны нум шатсаны дараа аав маань" Би өөрөө нум хийж чадахаа байлаа" гээд авга ах Пүрэвт нум хийх, Гүржав ахад сум хийх үүрэг оноосон юм гэсэн.
-Нум сум гэдэг бол харваач хүний хувьд их эрхэм зүйл шүү дээ. Таны гурван ч нум галд түпэгдсэн гэсэн. Тэр үед нь цээрлэх сэтгэл төрж байв уу?
-Одоо барьж байгаа нумнаас өмнө харваж байсан гурван нум маань гурвуулаа галд өртсөн. Анх Гүржав авгынд гал гарахад тэнд байсан миний нум хамт шатсан. Дараа нь Хэнтий аймгийн Батширээт сумын засаг даргаар ажиллаж байхдаа нэг удаа хөдөө яваад ирсэн чинь гэрийг мааньшатаачихсан байсан. Түүнийг би санаатай хорлон сүйтгэх ажиллагаа байсан байх гэж боддог. Уг нь сурын спортыг хөгжүүлэх санаатай л хэдэн нумаа тэнд аваачсан байсан юм. Тэр галаар миний багадаа харваж байсан нумнаас эхлээд аав өвөөгийн маань удам дамжсан таван нум шатсанд одоо хэр харамсаж явдаг. Одоо миний барьж байгаа сумыг Сэлэнгэ аймгийн Дулаан Хан сумын харъяат спортын мастер Баатар гэдэгхүн хийсэн.Энэ хүн сум хийхэд нэлээд гаршиж байгаа хүн л дээ.Хүүхдүүд маань ч гэсэн энэ хүний нумаар харвадаг.
-Сонирхоод асуухад танай удамд хэчнээн харваач байсан бэ? Хоорондоо тэмцээн зохиож өрсөлдөж байсан уу?
-Өөрийнхөө удмын харваачдын тухай "Мухардааны удмын харваачид” гэсэн   ном гаргасан. Энэ номондоо аавын маань удмын хүү, ач, зээ зэрэг харваж байгаа бүх л хүмүүсийг багтаасан байгаа. Манай хөгшин аав Мухардаан гэдэг хүн таалал төгсөхдөө хүүхдүүддээ гэрээс үлдээсэн. Аав маань сур харвахаас гадна их сайн дархан хүн байсан. Харин аавын дүү Пүрэв авга маань сураар төрөл бүрийн зүйл хийхдээ мэргэшсэн хүн байсан. Өв өө маань өнгөрөхдөө аавд "Чи хожим хүнд юм хийж өгөхдөө мөнгийг нь битгий урьдчилж авч байгаарай" гэж харин Пүрэвээ авгад "Та нар хичнээн сайн харваач болсон ч ах дүү нараараа талцаж нэг баг болж битгий харваарай" гэсэн юм гэнэ билээ. Залуу байхдаа бид нар хэн нь ч гэсэн сайн харвадаг байсан болохоор нэг баг болж харвая гэсэн санал гаргаж байсан ч Пүрэв авга маань зөвшөөрөөгүй. Сүүлийн үед юм чөлөөтэй болсон юм чинь тэгж харвах санаа гарч л байдаг юм.
-Монголд танайхаас өөр үе удмаараа харвадаг харваачид байдаг уу?
-Байдаг байх. Монгол улсын хэмжээнд Дорнод аймгийн Баян-Уул сум харваачдаараа тэргүүлдэг. Би ч гэсэн энэ аймгийн хүн. Манай аймгийн сур харваачид миний мэдэхийн улс хувьсгалын 55, 60, 65,70, 75, 80 жилийн наадмуудын түрүүг авч байсан нь их билэгшээлтэй санагддаг. Өөр олон ч бий. Би өөрөө улс хувьсгалын 70-н жилийн ойгоор түрүүлж хошой мэргэн цол хүртсэн.Үүнээс өмнө 1987 онд "Монголын бүх ард түмний наймдугаар спартакиад"-д түрүүлж, улсын мэргэн болж байсан.
-"Сурын холбоо"-тойгоо хэр холбоотой байдаг вэ. Өөрийн гэсэн шавь нартай болж байна уу?
-Харваа дуусчихсан байсан ч гэсэн дараа жил ямар ямар тэмцээн зохиох вэ гээд сурын холбоо жилийн дөрвөн улиралд ажилтай байдаг. Би өөрөө сурын холбооны тэргүүлэгчийн сонгуультай. Нэг үе сурынхныг  тоодоггүй байсан боловч ерөнхийлөгчийн зарлиг гарснаас хойш хүмүүс сурын харвааг илүү ойлгож мэдэрдэг болсон. Сурын спорт улирлын чанартай болохоор хавар нэг л их биенээ санасан хүмүүс уулздаг. Бид нар чинь бөхчүүдээс дутахааргүй ёс жаягаа барьдаг хүмүүс. Суранд нэг орсон хүн гарч чаддаггүй болохоор Багануурынхаа залуучуудын хүсэлтээр нум сум хийж өгөх санаатай байгаа. Шөнө нум сумаа харваж байна гэж зүүдэлж хонох юу ч биш. Ялангуяа оноод ирэх юм бол урамшаад бушуухан хавар болоосой л гэж бодогддог болчихдог юм. /инээгээд. сурв/ Ажил ихтэй байсан ч орон нутгийнхаа наадамд байнга оролцдог.

Ш.Бадмаа